‘Een participerende samenleving vraagt om een energieke overheid’

 

Er is sprake van een opkomende participerende en energieke samenleving. De essentie van een participerende samenleving is dat er wordt uitgegaan van de eigen assertiviteit, het initiatief en de energie uit de samenleving. En die initiatieven en die energie is er volop; burgers organiseren zich in informele en formele verbanden op terreinen als energie, zorg, welzijn en vrije tijd. De vraag is wat er met deze ontwikkelingen concreet wordt verwacht van de nieuwe rol van de overheid en waaraan een ambtenaar moet voldoen in deze participerende samenleving. Overheden lijken nog erg op zoek naar hun rol, terwijl deze belangrijk en onmisbaar is. Think Public begeleidt overheden in dit proces door het bieden van inzicht, het maken van keuzes en begeleiden naar die nieuwe rol.

Een interessant essay in dit verband is het in 2014 uitgegeven essay ‘Leren door Doen’ van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur en het Planbureau voor Leefomgeving. Aan de hand van concrete praktijkvoorbeelden wordt beschreven welke eisen er worden gesteld aan de nieuwe rol van de overheid en de ambtenaar in een participerende samenleving. Daarnaast is het essay ook een boodschap aan overheden om de spanningen en belemmeringen die hierbij spelen te verminderen. In dit artikel reflecteren we op dit essay.

Een andere overheid in een participerende samenleving
Het essay focust zich op de huidige netwerksamenleving en de transitie naar een participerende samenleving. Het begint met een beschrijving van de context; waarom in de huidige tijd een nieuwe rol van de overheid wordt verwacht en welke maatschappelijke vraagstukken daarbij spelen. Door de decentralisaties en overheidsbezuinigingen veranderen de verhoudingen tussen de overheid, de markt en de samenleving. Ten eerste wordt er meer verantwoordelijkheid en kracht vanuit de samenleving verwacht om taken van de overheid over te nemen. Maar bovenal is er een nieuwe vorm van organiseren van de overheid noodzakelijk, die aansluit bij de maatschappelijke dynamiek.

Op zoek naar de energie in de samenleving
De nieuwe benadering van een participerende overheid, vereist nieuwe werkvormen en competenties. De functie van de klassieke overheid - rechtmatig en presterend – keert zich fundamenteel om naar netwerkend en faciliterend. De overheid moet in deze nieuwe rol zoveel mogelijk inspelen en aansluiting zoeken op de energie uit de samenleving en deze energie benutten en stimuleren voor het bereiken van maatschappelijke doelen. Het opstarten van de Green Deal aanpak in 2011 is een voorbeeld van een succesvol overheidsoptreden. Hierbij geeft de overheid nieuwe samenwerkingscoalities de ruimte om een vergroening van de economie te realiseren door knelpunten weg te nemen. Dit leidde onder andere tot het ontstaan van de Innovatie- Estafette.

Ondanks de voorbeelden die er zijn, blijkt de uitvoering van de nieuwe rol van de overheid in de praktijk niet altijd eenvoudig te zijn, er spelen namelijk een aantal duidelijke spanningen tussen de klassieke en de nieuwe rollen van de overheid. Er is vooral een spanningsveld tussen de ‘verticaal’ georganiseerde overheid en de ‘horizontaal’ functionerende samenleving. Binnen ambtelijke organisaties wordt de nadruk op regels en procedures gelegd, terwijl de samenleving samenwerkt op basis van ideeën en initiatieven. Het schakelen tussen de procedures van de ambtelijke organisatie en tegelijkertijd inspelen op de behoeften en wensen vanuit de samenleving is voor een verbindende ambtenaar erg lastig. De auteurs van het essay ‘Leren door doen’ zien hier vijf redenen voor:

1. Gevestigde belangen;
2. Risico-aversie en afrekencultuur;
3. Inrichting van de eigen interne organisatie;
4. Ongeschreven regels, gewoonten en werkpraktijken;
5. Scepsis en normatieve kritiek.

Sturen op de energieke samenleving vraagt een energieke overheid
Het gevolg van de hierboven beschreven belemmeringen is dat de overheid een nieuwe vorm van sturing moet aannemen om energie in de samenleving te stimuleren. Volgens de auteurs van het essay ‘Leren door doen’, vereist dit een combinatie van vier elementen:

  • Ambitie& Visie;
  • Systeeminterventies door het veranderen van defaults;
  • Verleiden en stimuleren door sturen op keuze- architectuur;
  • Dynamiek uitlokken door continue bijstelling van beleid.

Het zijn vooral bestaande structuren (‘defaults’) en doorbeken daarvan die een belangrijke factor zijn in het losmaken en kanaliseren van de energie in de samenleving. De defaults botsen vaak met de wens om te sturen op maatschappelijke energie. Het is van belang dat de overheid deze defaults gaat doorbreken, bijvoorbeeld door het weghalen van wetten en regelgeving die door initiatieven en innovatie als knellend worden ervaren. Een concreet voorbeeld daarvan dat wordt gegeven in het essay is op het gebied van energieneutraal bouwen. Dit wordt belemmerd door het huidige bouwbesluit dat beschrijft dat de woning niet zuiniger mag worden opgeleverd dan in het bouwbesluit staat. Als deze default weggehaald wordt en energieneutraal bouwen de standaard wordt, ontstaat er ruimte voor nieuwe ideeën en partijen om meer energieneutraal te gaan bouwen.

De energieke ambtenaar en bestuurder
Naast een fundamentele verandering van overheidssturing, wordt ook een nieuwe rol van de ambtenaar en de bestuurders van een ambtelijke organisatie verwacht. Bestuurders en ambtenaren moeten experimenten aangaan, vooral met het idee dat je van mislukte experimenten ook veel kan leren. Dit vraagt van de ambtenaar en de bestuurder durf om uit hun comfortzone te treden en tegen bestaande procedures van de organisatie ingaan. Deze nieuwe rol van de ambtenaar en de organisatie moet de nieuwe routine worden in de (ambtelijke) organisatie. Dit vereist een overheid die denkt vanuit de netwerksamenleving: horizontaal in plaats van verticaal, faciliterend in plaats van dirigistisch, samenwerkingsrelaties aangaan en stimuleren, durven te experimenteren en geloven in het innovatief vermogen van de samenleving.

 

 

Wilt u meer informatie? Neem contact met ons op

info@thinkpublic.eu / 073 888 40 20